Category

Blog

SMF vermogenrendementsheffing stichting MKB financiering

Blog 37: Plannen vermogensrendementsheffing treffen het MKB hard

By | Blog

SMF vermogenrendementsheffing stichting MKB financieringFebruari… en het woord van 2020 is al bekend: vermogensrendementsheffing.

Even opfrissen, de huidige vermogensrendementsheffing werkt als volgt: belastingplichtigen betalen over hun spaargeld belasting, omdat de fiscus ervan uitgaat dat je daarover 4% rendement realiseert. Het maakt in deze regeling niet uit of je spaargeld op een bankrekening stalt of investeert in bedrijven. Bij de huidige, langdurige lage rente voelt deze fiscale behandeling van spaargeld als onredelijk. Dat moet anders. Daar is iedereen het over eens. Maar… realiseert het Ministerie zich dat de gevolgen van de nieuwe plannen een negatieve impact hebben op het MKB in Nederland?

Structureel negatief de nieuwe norm?
De nieuwe plannen vinden hun rechtvaardiging in de huidige, extreem lage  spaarrente. Hoewel extreem? De ultra lange termijn trend is al 700 (!) jaar dalend, zie artikel van Jasper Lukkezen in het FD de dato 1 februari 2020De gemiddelde, trendmatige, daling per eeuw is al 7 eeuwen lang 1,59%. Wordt structureel negatief de nieuwe norm? Deze bewezen historische trend belooft niet veel goeds voor de toekomst. Minister Hoekstra en zijn ambtenaren zien dat natuurlijk ook en voila, tijd voor  verandering. Nieuwe plannen voor de vermogensrendementsheffing: een lager fictief rendement op spaargeld en ook nog eens een hogere vrijstelling. Dank je wel Minister, daar zijn Hollandse onderdanen blij mee.

Maar politiek is pas politiek als je maatregelen compenseert. De lol voor de één is het sjagrijn voor de ander. En wat voor een sjagrijn! Niet alleen voor die zelfde spaarders. De nieuwe plannen treffen álle beleggers én nieuwe financieringsbedrijven én MKB bedrijven… Is dat nou echt de bedoeling?

Financiering nóg moeilijker en duurder
Wat houdt de compensatie in? Het fictieve rendement op beleggingen wordt fors verhoogd. Het maakt niet uit hoeveel risico je loopt, het maakt niet uit hoeveel rendement je maakt. In de plannen voor het nieuwe wetsvoorstel maak je als investeerder/belegger fictief een rendement van 5,33%. En dat is zó veel, daar mag je wel wat belasting over betalen:  33%. Je betaalt dus 0,33×5,33%= 1,76% belasting over jouw vermogen. Over de (on-) redelijkheid van deze maatregel spreken wij ons niet uit. Maar over de te verwachten negatieve effecten wel: het  beleggen c.q. investeren in MKB bedrijven wordt véél minder aantrekkelijk. Dus zullen investeerders zich terugtrekken. Gevolg: alternatieve financiers kunnen zich zelf moeilijker funden. De rendementseisen zullen stijgen, dus…… uiteindelijk wordt de financiering voor MKB bedrijven nóg moeilijker dan het al was én nog duurder. Zo houdt de ene Minister de ander bezig. Immers, de Minister en Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat zetten zichonder meer in om de financiering van het MKB te bevorderen. De ene Minister geeft gas, de ander zet zijn voet op de rem….. Klinkt niet best. Laten beide eens een kopje koffie met elkaar gaan drinken en overleggen. 

Kortom: de gedachte van een budgetneutrale wijzigingen in het belastingstelsel is per definitie een meevaller-tegenvaller uitruil. De tegenvallers zijn in dit beoogde wetsvoorstel wel héél wrang en hard voor MKB ondernemers. 

Blijf op de hoogte
Elke week de non bancaire financiële ontwikkelingen, trends en toekomst met ons mee beleven? Volg ons dan, blijf op de hoogte en
schrijf je in voor onze wekelijkse blog

Blog 36: CBS Financieringsmonitor

By | Blog

Dinsdag 28 januari 2020 heeft het CBS de Financieringsmonitor gepresenteerd. Het doel van de monitor is het geven van een overzichtelijk beeld van de Nederlandse markt voor externe financiering voor bedrijven in het mkb. Het is voor de tweede keer dat het CBS dit onderzoek heeft uitgevoerd en de monitor presenteert. De monitor bevat heel interessante informatie, zowel van actuele cijfers als ook van een aantal trends. Het tijdvak waarop de monitor betrekking heeft is de periode juli 2018 – juli 2019. In dit blog vermelden wij enkele highlights. 

Slechts een beperkt aantal bedrijven financiert zich extern
Uit het onderzoek blijkt dat minder dan 10% van de MKB business economy bedrijven (dit zijn in NL 241.025 bedrijven) succesvol een externe financiering hebben aangetrokken. Van alle bedrijven had 20% behoefte aan financiering. Van deze bedrijven heeft 83% zich georiënteerd op de mogelijkheden van financiering. Ruim 30% besloot géén financiering aan te vragen. Van degenen die uiteindelijk wel een financieringsvraag hebben ingediend werd 84% gehonoreerd. Grafisch weergegeven:



Deze cijfers bevestigen het beeld dat het grootste deel van de MKB bedrijven géén beroep doet op externe financiering en bevestigen het vermoeden dat veel ondernemingen investeren zonder externe financiering. Voor de economie als geheel betekent dit dat de groeipotentie niet ten volle wordt benut. Vraag is waarom veel ondernemers geen externe financiering aantrekken: is dit bewust beleid van de ondernemers zelf of is dit het resultaat van het jarenlange  terughoudende financieringsbeleid van banken. In de komende jaren zal blijken of de toename van het non bancaire aanbod van bedrijfsfinancieringen uitnodigt tot een toename van het gebruik van financiering.

Afname bancair financieringsvolume
Het totale bedrag aan uitstaande kredietverlening neemt sinds 2012 af. In de eerste jaren was dit mede een gevolg van de crisis. De afgelopen jaren zet de daling voor kleinere financieringen (tot € 1 miljoen) (gedempt) door, ondanks de groei van de economie. De oorzaak is niet eenduidig. Het CBS benoemt als één van de mogelijke oorzaken kredietrantsoenering (als gevolg van kwalitatief geringere informatie bij kleinere ondernemingen). Ook noemt het CBS bewust beleid (schuldenafbouw) van ondernemers zelf  als mogelijke oorzaak. Per saldo zien wij in de markt veel non-bancaire geldverstrekkers met een focus op het segment van financieringen tot € 1 miljoen, vanwege het terughoudende beleid van banken in dit segment .

Non bancaire financiering blijft groeien
Hoewel het CBS nog de term “alternatieve” financiering gebruikt hanteren wij de term “non bancair”. CBS stelt vast dat de non bancaire financieringsvormen groeien in aanvulling op het bancair krediet. Besproken worden crowdfunding, equipment lease, factoring, private equity, durfkapitaal, direct lending, MKB beurzen en kredietunies. SMF (Stichting MKB Financiering) juicht het toe dat CBS deze vormen van financiering onderdeel heeft gemaakt van het onderzoek. Hoewel het aandeel in het geheel nog beperkt is groeit het volume van de non bancaire geldverstrekkers nadrukkelijk wel. Eén van de bronnen waar de CBS monitor gebruik van maakt is de rapportage van SMF. Inmiddels zijn wij gestart met het verzamelen van de actuele gegevens over heel 2019 en streven wij ernaar deze in het tweede kwartaal  te publiceren.

Het aantrekken van financiering als proces
Om de ontwikkelingen in de markt echt te doorgronden is in de monitor het proces van de financieringsaanvraag ontleed en nader toegelicht. Dit proces van een een financieringsaanvraag wordt voor ondernemers steeds ingewikkelder. Voor een MKB ondernemer is het ondoenlijk alle marktontwikkelingen te volgen. De toename van het aantal aanbieders, de verscheidenheid  ervan, de verschillende aanvraagprocedures en het onbekende acceptatiebeleid maakt het succesvol aanvragen van een ondernemingsfinanciering tot een specialisme. SMF onderkent deze ontwikkeling en zal daaraan in 2020 extra aandacht besteden. Op de website zal extra informatie komen over de “zoektocht naar financiering”. Die zoektocht kan worden vergemakkelijkt door een kundige financieringsadviseur. Daarom werkt SMF aan de bevordering van de beroepsgroep van Financieringsadviseurs en onderzoekt zij de mogelijkheden van het introduceren van een keurmerk “Erkend Financieringsadviseur”. Op deze wijze wordt ingespeeld op de actuele ontwikkelingen in de markt. Ontwikkelingen die helder omschreven staan in de CBS Financieringsmonitor.

Elke week de non bancaire financiële ontwikkelingen, trends en toekomst met ons mee beleven? Volg ons dan, blijf op de hoogte en schrijf je in voor onze wekelijkse blog. De liefhebbers die de hele Financieringsmonitor willen inzien verwijzen we tot slot graag naar de website van het CBS.

Blog 35: Één jaar SMF

By | Blog

Dank u wel.

Dank u wie? Dank aan financiers, Ministerie EZ, ondernemers, financieringsadviseurs, opleiders, Kamer van Koophandel, Kifid, ONL, Staatssecretaris, DNB, AFM, NVB, MKB Nederland, collega’s SMF. En vele, vele anderen.

Deze week brengt Stichting MKB Financiering (SMF) haar eerste jaarverslag uit. Een verslag van de activiteiten en resultaten in 2019. Vol trots sturen we deze week dat verslag naar onze partners en relaties. In dit blog lichten wij een tipje van de sluier op wat we in 2019 gerealiseerd hebben. Gerealiseerd, mede dankzij de steun en het vertrouwen van de mensen om ons heen. Met één groot doel voor ogen: het beter bereikbaar maken van passende financiering voor ondernemers in Nederland.

Uit het jaarverslag lichten we enkele highlights:

Gedragscode MKB Financiers
In het streven het aanbod van klantgerichte en passende financiering voor het MKB zichtbaar en bereikbaar te maken was de introductie van een gedragscode voor de sector van groot belang. Het was het eerste grote doel van SMF. In april werd de gedragscode gelanceerd. Als geldverstrekkers zich committeren aan de code worden zij daarop getoetst. Wanneer zij voldoen aan de criteria ontvangen zij vervolgens het

Keurmerk Erkend MKB Financier.
Het keurmerk werd, als vervolg op de gedragscode in september 2019 gelanceerd. In 2019 ontvingen 11 financiers het keurmerk. Het heeft geleid tot veel positieve reacties vanuit de overheid, branche organisaties, ondernemers en óók van de banken. De basis voor een professioneel speelveld is gelegd.

Onderzoek non-bancaire financiering 2018
Uit het eerste onderzoek van SMF naar de omvang van de non-bancaire financiering is één ding duidelijk geworden: non-bancaire financiering is een miljardenmarkt. Het is niet meer weg te denken. Non-bancaire financiering heeft een vaste en sterk groeiende plaats veroverd in de financiering van ondernemingen. Het plan is om dit onderzoek jaarlijks te herhalen. Zo krijgen de deelnemers in de markt (financiers, ondernemers, adviseurs, beleidmakers) steeds beter zicht op deze markt en haar groeiende belang.

Verkenning keurmerk financieringsadviseur MKB
Nieuwe en groeiende markten trekken nieuwe spelers en deelnemers aan. Professionals en opportunisten. De huidige verandering van de markt leidt tot de (noodzakelijke) opkomst van steeds meer adviseurs, die ondernemers (willen) begeleiden in hun zoektocht naar funding. Daarom heeft SMF onderzocht of partijen in de markt behoefte hebben aan de vorming van een herkenbare beroepsgroep en interesse hebben in ook een keurmerk voor adviseurs. Voor dat idee bestaat groot draagvlak. Deze brede steun uit de markt leidde tot het organiseren van het

Congres over het beroep financieringsadviseur op 30 oktober
Er kwamen 120 adviseurs en overige geïnteresseerden naar het congres. Velen herkenden zich in de resultaten van het onderzoek en de visie van de sprekers over  de toekomstige ontwikkeling van het beroep Financieringsadviseur MKB. Het leidde er toe dat een groep van 9 organisaties de krachten hebben gebundeld om in het komende half jaar te onderzoeken of een keurmerk MKB Financieringsadviseur een bijdrage levert aan de markt en hoe zo’n keurmerk zou kunnen worden ingevuld.

MKB Financieringswijzer
Waar haal je welke financiering? De vraag is gemakkelijk gesteld. MKB ondernemers kunnen voor het antwoord terecht op de website van SMF. Op haar website heeft SMF een verwijstool geplaatst. Beantwoord je de acht vragen, dan geeft deze tool antwoord op de vraag welke van de door SMF erkende financiers passen bij jouw financieringsvraag. Het is een eerste hulpmiddel in de zoektocht naar financiering voor ondernemers.

Wekelijkse blog
Kerntaak van SMF is de toegang tot financiering voor MKB bedrijven te bevorderen. Informatie en educatie zijn daarvoor cruciaal. Daarom plaatst SMF wekelijks een zogeheten “edublog” op haar website met het doel ondernemers (en anderen marktpartijen) te informeren over financieren in het algemeen en non bancaire financiering in het bijzonder. Om zo dicht mogelijk bij de markt te staan wordt de blog regelmatig als “gastblog” verzorgd door anderen, bijvoorbeeld financiers of adviseurs. SMF biedt op deze wijze een podium om de markt te informeren. Geïnteresseerden kunnen zich inschrijven en ontvangen wekelijks een bericht wanneer het nieuwe blog is geplaatst.

KvK Gids voor bedrijfsfinanciering
SMF werkt samen met vele partners en ondersteunt waar mogelijk initiatieven van anderen die bijdragen aan haar doelstellingen. Daarom hebben wij het initiatief van de Kamer van Koophandel om een gids voor bedrijfsfinanciering samen te stellen direct omarmd en een bijdrage geleverd aan de totstandkoming er van. De geldgids is specifiek gericht op MKB ondernemers en geeft een overzicht van de  non bancaire financieringsmogelijkheden.

Met trots kijken wij terug op het eerste volle jaar van de Stichting MKB Financiering. We hebben veel kunnen bereiken, er is een mooie basis gelegd voor de toekomst.  In het jaarverslag is daarom ook een “blik vooruit” opgenomen. De ambities zijn groot. Er is nog veel werk te doen. Na deze terugblik richten wij het vizier op de toekomst. Een toekomst die we met vertrouwen tegemoet zien.

Lees het jaarverslag hier:

 

 

 

 

 

 

 

Wil jij die toekomst met ons mee beleven? Blijf op de hoogte via onze wekelijkse blog. Je kunt hier inschrijven.

Blog 34: Vergroot jouw kans op financiering: 10 tips

By | Blog

Wekelijks publiceert SMF (Stichting MKB Financiering) een blog over de ontwikkelingen in de financieringsmarkt: welke aanbieders zijn er, wat zijn hun kenmerken en wat is hun onderscheidend vermogen. Hoe interessant ook: voor ondernemers is  één vraag  belangrijk:  krijg ik de financiering daadwerkelijk? De kans op toekenning van een financiering wordt mede bepaald door de voorbereiding. Met welke informatie overtuig je financiers en vergroot je de kans op financiering? Deze blog geeft 10 tips.

  1. Als je financiering nodig hebt: presenteer je professioneel, net zoals je dat in de sales doet: stel een informatiedocument (memorandum) op en beschrijf daarin je onderneming, de markt waarin je opereert, de (investerings-) plannen en financiële highlights.
  2. Kruip in de huid van de financier…… als ondernemer denk je vooral in kansen, een financier weegt daarnaast ook de risico’s. Tip: vermeld in het informatiedocument de relevante risico’s de wijze waarop je de (gevolgen van) risico’s tracht te beperken.
  3. Wees kritisch op de omvang van de investeringen en beperk de externe kredietbehoefte tot het hoogst noodzakelijke.
  4. Maak de relevantie, de noodzaak van de investering duidelijk
  5. Laat je niet verwarren door het grote aanbod van financieringen. Er bestaan in essentie maar twee financieringsvarianten: de vaste lening en het krediet in rekening courant. Bij een vaste lening krijg je een vast bedrag en wordt een vast aflossingsschema overeengekomen. Eenmaal afgeloste bedragen kun je niet opnieuw opnemen. De looptijd van de vaste lening is daarmee ook duidelijk. De tweede kredietvorm is een krediet in rekening courant (bij een bank). Daarbij wordt een kredietlimiet afgesproken. Dit is het maximum bedrag waarover je kunt beschikken, maar je hoeft het niet op te nemen. De rekening courant limiet is gekoppeld aan de betaalrekening en kan daardoor alleen door banken worden aangeboden. De niet bancaire variant is debiteurenfinanciering via een factormaatschappij.
  6. Voeg prognoses toe aan de kredietaanvraag. Stel de prognoses realistisch op, in lijn met het verleden en onderbouw de uitgangspunten.
  7. Geef alleen feitelijk juiste informatie en houdt rekening met het achterliggende doel: een financier is geïnteresseerd in informatie om haar risico’s te kunnen beoordelen.
  8. Bedenk vooraf welke zekerheden je wilt geven en welke niet. Beoordeel daarbij vooraf of dit een breekpunt is.
  9. Neem MIA mee als je met een financier gaat praten:
    M   De juiste MINDSET lokt de beste reacties uit
    I     Geef volledig INZICHT in cijfers, kansen en risico’s
    A   Voeg een ANALYSE toe om de investering en financiering te onderbouwen
  10. Weet wat je wilt: bedenk en formuleer vooraf exact wat u wilt: hoeveel financiering, welke looptijden, welke voorwaarden en welke zekerheden.

Financiering is anno 2020 een complex proces. Als je deze tips volgt kun je financiers gemakkelijker winnen voor je plannen. Je kan dat zelf doen of met behulp van een specialistische adviseur. In alle gevallen is het belangrijk de financier te voorzien van deugdelijke en relevante informatie op basis waarvan deze zijn investeringsbeslissing kan maken.

Wil je op de hoogte blijven van de ontwikkelingen in de financieringsmarkt? Schrijf je dan in voor de wekelijkse blog van SMF.

Blog 33: Op weg naar een (h)erkende markt.

By | Blog

De mkb financieringsmarkt is sterk in beweging. Er komt steeds meer financiering beschikbaar voor ondernemers om te investeren in groei en innovatie. Daarbij komen er steeds meer gespecialiseerde aanbieders die financieringen aanbieden die beter aansluiten bij de levensfase of diversiteit van de bedrijven. Daardoor wordt het nog belangrijker voor ondernemers om de juiste combinatie van financieringen te vinden. De snelle opkomst van gespecialiseerde mkb financieringsadviseurs juich ik dan ook erg toe en steunen we graag.

Aan het woord is Ronald Kleverlaan, voorzitter van de Stichting MKB Financiering (SMF). SMF is in de loop van 2018 opgericht met als doel de toegang tot financiering voor MKB ondernemers te verbeteren. Na het eerste volledige jaar blikt de voorzitter terug:

“We zijn met Stichting MKB Financiering afgelopen jaar gestart om de ontwikkelingen in de financieringsmarkt te versnellen. In dit eerste jaar zijn al onze verwachtingen overtroffen. Het enthousiasme en de steun vanuit de politiek, financiers, ondernemers en adviseurs was heel positief en gaf ons veel enthousiasme en energie. De wens binnen de sector om hierin samen te werken met concurrenten was voor mij ook bijzonder om te ervaren. Deze organisaties durven over hun eigen grenzen heen te stappen voor het algemene maatschappelijke belang en wilden hier actief aan bijdragen.  Het afgelopen jaar hebben we ons ingezet om een start te maken om de mkb financieringsmarkt verder te professionaliseren en ondernemers (en adviseurs) te ondersteunen in de zoektocht naar de juiste financiers. Persoonlijk ben ik erg enthousiast om te zien dat niet alleen de nieuwe aanbieders, maar ook de bestaande financiële sector en de politiek de activiteiten voor een bredere mkb financieringsmarkt steunen. Door deze ondersteuning kunnen we de komende jaren werken aan een meer inclusieve mkb financieringsmarkt waardoor ondernemers met diverse achtergronden, in verschillende levensfases en omvang van ondernemingen allemaal passende financiering kunnen vinden. Een mijlpaal was de introductie van het keurmerk ‘Erkend MKB Financier’. De positieve reacties en brede steun voor het keurmerk zorgen nu al voor een kwaliteitsverbetering en meer transparantie in de sector”.

Afgelopen jaar was het begin. De voorzitter blikt vooruit, wat brengt 2020:
“Komend jaar gaan we deze activiteiten verder uitwerken. SMF krijgt veel verzoeken van financiers voor een audit om als MKB Financier erkend te worden. Zo ontstaat in de markt  meer zicht op de op kwaliteit getoetste aanbieders. In 2020 gaan we dit uitbreiden door ook te werken aan de introductie van een keurmerk voor de mkb financieringsadviseur. Persoonlijk verwacht ik hier veel van, omdat hiermee ondernemers met de juiste ondersteuning eenvoudiger de weg kunnen vinden naar de juiste financiering”.

Tenslotte sluit Ronald af met een blik in de toekomst:
“Het zou mooi zijn als we in 2025 de mkb financieringsmarkt werkelijk hervormd hebben, zodat elke ondernemer met een goed plan de financiering ontvangt die hij of zij nodig heeft om te groeien of te innoveren”.

Kortom: De eerste stappen zijn gezet. Het “alternatieve” financieren werd het “nieuwe financieren”. In 2020 worden volgende nieuwe stappen gezet. Nog even en het “nieuwe financieren” is de norm.  Kunnen we het gewoon over MKB financieren hebben.

SMF wenst al haar lezers en volgers een gelukkig en gezond 2020 toe.

Wil je op de hoogte blijven van de ontwikkelingen in de financieringsmarkt? Schrijf je dan in voor de wekelijkse blog van SMF.

Blog 32: Geluiden uit de markt: “Hoe belangrijk is zelfregulering?”

By | Blog

De markt van MKB-financiering ontwikkelt zich snel. Zowel het aantal geldverstrekkers als het aantal adviseurs groeit. Hoe belangrijk is op dit moment zelfregulering en hoort daar aanvullende wet- en regelgeving bij? De zelfregulering is van start gegaan door de oprichting van De Stichting MKB Financiering (SMF). Voor geldverstrekkers zijn een gedragscode en klachtenregeling opgesteld. Wie zich hieraan houdt verkrijgt het keurmerk “Erkend MKB Financier”. Voor adviseurs is een vergelijkbaar keurmerk in voorbereiding.

In dit blog komen twee vertegenwoordigers uit de markt aan het woord. Zij geven hun visie op de vraag: is zelfregulering toereikend of is het een voorportaal voor wetgeving? Aan het woord zijn: Niels Turfboer, Managing Director bij alternatieve bedrijfsfinancier Spotcap en Carlo van der Weg, directeur bij adviesorganisatie Credion. Beide geven hun visie vanuit eigen perspectief.

“………..

Niels Turfboer: Het was mij vanaf het begin duidelijk wat een opkomende markt als non-bancaire bedrijfsfinanciering (alternatieve financieringsmarkt) nodig heeft. Namelijk sturing door wet- en regelgeving. Echter, zakelijke financiering in Nederland valt buiten het toezicht van de AFM en andere overheidsorganen. Zoals in elke snelgroeiende sector, is er de afgelopen jaren ‘wildgroei’ ontstaan. Hiermee bedoel ik financieringspartijen die niet een gezonde groei van de markt beogen, maar winst op korte termijn. Partijen die “verantwoord zakelijk lenen” uit het oog zijn verloren.

Een product als zakelijke kredietverlening is zeer complex en een holistische, weldoordachte aanpak is dan ook benodigd. Anders zijn de impact op de markt en met name de consequenties voor ondernemers gewoonweg te groot. Daarom heb ik, samen met andere toonaangevende leiders binnen de sector, vanaf het begin gepleit voor samenwerking, wet- en regelgeving en meer transparantie in de markt.

Dit heeft onder meer geleid tot de oprichting van Stichting MKB Financiering. Deze stichting, bestaande uit een voorhoede van vertegenwoordigers uit de markt, heeft als doel om de toegang tot (non-bancaire) financiering voor ondernemers te verbeteren. Hierbij staat het collectief belang voor een gezonde en kwalitatieve markt voorop, en daarmee het belang van de ondernemer op zoek naar passende financiering.

Sinds de oprichting in oktober 2018 heeft Stichting MKB Financiering een aantal belangrijke zaken bewerkstelligd. Zo hebben de zittende partijen zich aangesloten aan het centraal klachtenregister van Kifid en is er in samenwerking met politiek, belangenorganisaties, financiers, ondernemers en adviseurs een Gedragscode MKB Financiering opgesteld.

Carlo van der Weg: Vanuit de advieskant is er al langer behoefte aan meer structuur en richtlijnen waar financiers aan moeten voldoen als het gaat om productvoorwaarden en dienstverleningsprocessen. Hierdoor zal de sector zich positief ontwikkelen en geeft dit automatisch richting aan de ontwikkelingen van adviesorganisaties en andere belanghebbenden.

Turfboer: Nu is de stichting bij een volgende mijlpaal aangekomen die mij na aan het hart ligt. Onlangs heeft Stichting MKB Financiering bekend gemaakt aan welke non-bancaire financiers het keurmerk ‘Erkend MKB Financier’ is toegekend. Dit keurmerk wordt toegekend aan een MKB financier wanneer deze door een onafhankelijke audit is gekomen waarin de volgende punten onderzocht worden:

  • Tarifering
  • Degelijke organisatie en werkprocessen
  • Deskundigheid en professionaliteit
  • Transparantie in communicatie, tarifering en provisies
  • Klachtenprocedure
  • Beleid van passend en verantwoord financieren

Van der Weg: “De introductie van het keurmerk Erkend MKB Financier is inderdaad een eerste stap in de richting van professionalisering van de alternatieve financieringssector voor het mkb, naast de reeds gereguleerde banken met een vergunning en aansluiting bij de NVB.Ik vind echter dat de gedragscode en eventueel het keurmerk veel breder in de keten moeten worden toegepast, zeker omdat vooral alternatieve financiers vaak gebruik maken van externe adviseurs en intermediairs die producten promoten en aanvragen voor mkb ondernemers.

Ik was dan ook verheugd dat de Stichting MKB Financiering begin dit jaar een onderzoek is gestart naar de werkwijze, organisatie, kennis en ervaring van de verschillende adviseurs en intermediairs in mkb financiering. De resultaten van dit onderzoek geven in mijn opinie dan ook aan dat er ook voor dit deel van de keten ook een specifieke gedragscode en wellicht een certificering moet komen. Binnen een eventuele audit zouden we in ieder geval moeten vaststellen of een kredietadvies voor het MKB voldoet aan de volgende kenmerken:

  • Werkt men met een duidelijke opdracht tot dienstverlening;
  • Is de tarifering transparant;
  • Hoe is de beroepsaansprakelijkheid geregeld;
  • Is er een klachtenregeling;
  • Hoe is de avg geregeld in samenwerking met de financiers;
  • Heeft men de juiste kennis en ervaring;
  • Is er voldoende permanente educatie geregeld.

Deels zou je bovenstaande zaken moeten laten aansluiten bij de MKB financiers, maar ook het kennisstuk van de adviseur zou moeten gelden voor de werknemers van de financiers.

Of een en ander op termijn moet leiden tot ook wet- en regelgeving weet ik niet. Wat we hebben geleerd van de particuliere sector is dat wet- en regelgeving ook kan leiden tot overregulering en druk op compliance, en uiteindelijk heeft de eindklant hier geen voordeel van. Zoals eerder gesteld door het ministerie van Economische Zaken en de AFM, betreft het hier een professionele markt en zou het mooi zijn als deze bovengenoemde stappen kan zetten op basis van zelfregulering. Dat sluit uiteraard niet uit dat interventie door toezichthouders zal plaatsvinden indien zelfregulering niet slaagt.

Turfboer sluit zich hierbij aan: “Het keurmerk ‘Erkend MKB Financier’ is inderdaad een nadrukkelijke boodschap aan de industrie, aan ondernemers én adviseurs. Hiermee wordt het kaf van het koren gescheiden en bestaat er transparantie over een gewenst kwaliteitsniveau plus naleving daarvan. Echter behoort die naleving in mijn optiek in de toekomst ook bij een overheidsorgaan te liggen. Dit is de enige manier om het vertrouwen te winnen van het MKB voor een bij ondernemers nog onbekende industrie.”

………….”

Aldus de visie van twee representanten van de markt.

SMF was, is en blijft actief met onderzoek, kennisdeling en het faciliteren van de zelfregulering. Alles met één groot doel: de toegang tot financiering voor MKB ondernemingen bevorderen. In 2020 hopen wij, samen met onze partners en andere marktpartijen, hieraan opnieuw een bijdrage te leveren. Wij wensen iedereen pretiige feestdagen en een goed 2020.

De wekelijkse blog gaat met kerstreces. Op dinsdag 7 januari verschijnt ons volgende blog.

Wil je op de hoogte blijven van de ontwikkelingen in de financieringsmarkt? Schrijf je dan in voor de wekelijkse blog van SMF.

Blog 31. Ondernemingsfinanciering: een interessant zoekproces

By | Blog

Sinterklaas is vertrokken en de kerstboom is opgezet. De decembersfeer laat zich inmiddels voelen: ‘Er nog even hard tegen aan’, zo tegen het einde van het jaar. Maar ook: een sfeervolle tijd, vol feestelijke versieringen en leuke eindejaarsbijeenkomsten. Op naar de laatste week van het jaar: de feestdagen, weg hectiek, tijd voor familie, rust en bezinning. Die laatste weken van het jaar zijn bij uitstek het moment om terug te kijken. Wat ging er goed, wat is er gerealiseerd afgelopen jaar? Alle mogelijkheden benut? Of heb je ook kansen gezien, maar niet gegrepen? Kortom, de gebruikelijke terugblik.

Ondernemers staan niet lang stil bij een terugblik. Einde jaar is meteen het moment voor vooruitblik. Welke kansen zie je in het nieuwe jaar? Groei, nieuwe markten, nieuwe producten? Natuurlijk, als ondernemer zie je dat. Een nieuw jaar betekent: nieuwe kansen. En als dat betekent dat je moet investeren, dan denk je ook daar over na. Als je kansen ziet en de investering verdient zich snel terug, dan ga je volgend jaar natuurlijk investeren. Dit is een heerlijk proces: je ziet in gedachten kansen en je maakt al plannen om die kansen te verzilveren. Een ondernemer laat deze gedachten niet gemakkelijk verpesten door in dit stadium al na te denken over de vraag: kan ik die plannen betalen? Er wordt vaak vanuit gegaan dat het wel goed komt.

In praktijk komt het meestal ook wel goed, maar vraag niet hoe…. Er is geld in overvloed  beschikbaar, maar de vraag is: hoe kom je er aan? Het financieren van bedrijfsinvesteringen is ingewikkelder dan vroeger. Het aanbod van financiering is groot, het aantal financiers is enorm, maar alle financiers (banken én de non-bancaire financiers) hebben hun eigen visie en beleid. Als jij als ondernemer niet binnen de kaders valt van de ene financier, moet je echt op zoek naar een ander. Financieren is veel meer een zoektocht geworden. Daarom is het advies: denk je na over investeren, denk dan direct óók na over de financiering er van. Oriënteer je vroegtijdig: welke financiers zijn er, welke financiers passen bij jouw bedrijf en jouw plannen?

Waar vind je informatie over het nieuwe financieren? Er zijn meerdere bronnen die je kan raadplegen:

  • Internet
    Op internet is veel informatie beschikbaar. Het is echter lastig om objectieve informatie te scheiden van commerciële informatie. Er zijn veel aanbieders, die zich verleidelijk presenteren en voor het oog een interessante propositie bieden. Realiseer je, dat het niet eenvoudig is te beoordelen of hun aanbod de beste oplossing is voor jouw financieringsvraagstuk.
  • Boeken
    Er zijn meerdere boeken geschreven over bancair en non-bancair financieren, over crowdfunding en over de vraag hoe je een financieringsaanvraag voorbereidt. Interessant om tijdens de feestdagen eens door te nemen. Maar ja, zit je als ondernemer hier op te wachten? Dit lijkt meer iets voor een specialist.
  • Blogs
    Stichting MKB Financiering (SMF) publiceert elke week een blog over het nieuwe financieren. Korte stukjes, met elke keer aandacht voor één facet van het nieuwe financieren. In de eerste dertig blogs van de Stichting is het hele pallet van het nieuwe financieren gepasseerd. Scroll er eens door heen.
  • Geldgids KvK
    SMF heeft ook meegewerkt aan de nieuwe Geldgids van De Kamer van Koophandel. Ook in deze gids worden  de non-bancaire financieringsmogelijkheden nader toegelicht. De gids is te downloaden via de site van de KvK.
  • Financieringsadviseur
    Financieren is een vak, een specialisme. Steeds meer ondernemers laten zich adviseren door een specialist: een financieringsadviseur voor het MKB. Een goede financieringsadviseur is in staat de afweging te maken of financiering verantwoord en haalbaar is en welke geldverstrekker het beste past bij een onderneming. In 2019 heeft SMF een verkenning uitgevoerd naar de rol en positie van de financieringsadviseur in Nederland. Dit heeft er toe geleid dat een aantal koplopers in de branche op dit moment voorbereidingen treft om te komen tot een beroepsgroep van financieringsadviseurs. Het streven is om in de loop van 2020 een keurmerk te introduceren: Erkend Financieringsadviseur. Dit proces wordt gefaciliteerd door SMF.

SMF heeft zich ten doel gesteld de toegang tot financiering voor het MKB te bevorderen. In 2019 is daarvoor onder meer het keurmerk Erkend MKB Financier geïntroduceerd. Met de introductie van een keurmerk Erkend MKB Financieringsadviseur hoopt SMF in 2020 de volgende stap te zetten in dit proces.

Wil je op de hoogte blijven van de ontwikkelingen in de financieringsmarkt? Schrijf je dan in voor de wekelijkse blog van SMF.

Blog 30: Gastblog: Financiering via de effectenbeurs voor het MKB

By | Blog

In het kader van voorlichting en informatie over verschillende financieringsvormen verzorgt SMF blogs over de verschillende financieringsmogelijkheden. Daarbij bieden wij regelmatig erkende geldverstrekkers de gelegenheid een gastblog te schrijven. Het blog van vandaag is verzorgd door NPEX effectenbeurs.

NPEX aan het woord:
“Steeds meer ondernemers gebruiken alternatieve vormen van financiering om te voorzien in hun financieringsbehoefte. In tegenstelling tot Duitsland, Engeland en Frankrijk, waar effectenbeurzen voor middelgrote ondernemingen een veel gebruikte manier is om aan kapitaal te komen, is in Nederland de gang naar een effectenbeurs veel minder bekend bij MKB-ondernemingen. Dat is best opmerkelijk voor het land waar aandelen en de effectenbeurs nota bene zijn uitgevonden.

Voordat ondernemingen worden toegelaten tot de NPEX-effectenbeurs doorlopen ze het hele NPEX-proces. In dit blog geven we uitleg over dat proces en leggen wij u uit waarom een gang naar de effectenbeurs voor een onderneming een goede investering is.

Het NPEX-proces
Na kennismakingsgesprekken deelt de ondernemer het businessplan, geconsolideerde jaarrekeningen en prognoses met NPEX. Vervolgens wordt op basis daarvan een creditrating gemaakt. Als er daarna groen licht komt wordt een limited sanity check uitgevoerd en op basis daarvan wordt een prospectus opgesteld. Dit alles gebeurt door onafhankelijke partijen. Deze onafhankelijke partijen kijken kritisch naar uw onderneming en er kan wel eens een spotlight op zaken komen te staan waarvan de ondernemer in eerste instantie denkt: is dat nou zo belangrijk? Ja, want bij een gang naar de beurs dient er een mate van transparantie te zijn. Natuurlijk niet uw complete strategie, maar u begrijpt dat u de belegger wel zo goed mogelijk moet informeren over ontwikkelingen.

Juist door naar die kritische noot te luisteren en daarvan beter te worden maakt de ondernemer een professionaliseringsslag. Ook leert hij of zij veel over zijn eigen bedrijf en met name hoe andere ogen ernaar kijken. Deze fase van het proces vraagt uw tijd en aandacht, maar achteraf is het de ondernemer het altijd dubbel en dwars waard geweest.

Open voor inschrijving
Nadat het bedrijfsprofiel is gemaakt en het prospectus is verstuurd naar de AFM, gaat de emissie open voor inschrijving. De beleggers maken kennis met uw bedrijf. Wij informeren onze rekeninghouders via mail, socials en website. Ook is er aandacht in het nieuws dat melding maakt van de emissie. Beleggers kunnen het prospectus lezen en optioneel ook webinars en beleggersbijeenkomsten bijwonen.

In deze fase kunt u als ondernemer ervoor zorgen dat de belegger een goed gevoel krijgt bij het bedrijf. Beleggen is namelijk niet alleen cijfers, voor veel beleggers is het gevoel minstens net zo belangrijk. Als u hier de belegger aan u weet te binden en het juiste gevoel weet over te brengen, kunt u daar nog jarenlang profijt van hebben. Deze beleggers, mits u ook de volgende fase goed uitvoert, worden de ambassadeurs van uw onderneming.

De Beursnotering en uw ambassadeurs
Gefeliciteerd, u bent nu een beursgenoteerd bedrijf. Dit betekent dat u koersgevoelige informatie moet publiceren en beleggers op de hoogte moet houden. De ondernemer die dat goed doet en de beleggers ook daadwerkelijk meenemen in de reis die de onderneming maakt krijgt dat dubbel en dwars terug.

Een gang naar een effectenbeurs zoals NPEX is niet alleen maar kapitaal ophalen. Het is kritisch durven kijken naar uw eigen onderneming, beleggers meenemen in uw visie en de reis van de onderneming en daarmee uw ambassadeurs creëren. Als laatste is een beursgang enorm positief voor de bekendheid van uw onderneming, producten en/of diensten.

Wie meer wil weten over een beursgang via NPEX wordt uitgenodigd de website te bezoeken of rechtstreeks contact op te nemen.”

Volgende week gaat SMF verder met haar reeks edublogs over de verschillende non bancaire financieringsvormen.

Geïnteresseerd in de blogs van SMF? Schrijf dan hier in.

Blog 29: Verantwoord financieren

By | Blog

Hoeveel kan je als bedrijf “gezond” lenen?. Kan je onbeperkt lenen als je maar voldoende rendement maakt of is er een grens aan het financieren van een bedrijf? En zo ja, wat is dan die grens?

Traditioneel kent de bedrijfseconomie de zogeheten gouden balansregel, die stelt: vaste activa dienen met lang kapitaal (eigen vermogen plus lang vreemd vermogen) gefinancierd te worden en vlottende activa met kort vreemd vermogen. Dus: ‘lang met lang’ en ‘kort met kort’. Dit is een goed uitgangspunt, maar het geeft nog geen antwoord op de vraag hoeveel geleend geld versus eigen geld (zie blog 28!) verantwoord is. Hier spelen andere factoren een rol; denk aan de aard van de activiteiten, risico’s in de markt en de levensfase van de onderneming. Per sector en per levensfase verandert de ideale balans. Bij grotere risico’s is er meer behoefte aan een buffer, meer behoefte aan eigen vermogen (in jargon: meer solvabiliteit). Bij kleinere risico’s is een kleinere solvabiliteit acceptabel en kan een bedrijf meer lenen.

Bedrijfsrisico’s hangen samen met de activiteiten van een bedrijf. Een productiebedrijf is kapitaalintensief en vergt een grotere buffer dan een handelsonderneming. In het midden- en kleinbedrijf (mkb) is ten tijde van de grote economische groei (vóór de crisis van 2008) de aandacht – en daarmee de zorg – voor een voldoende grote buffer verslapt. Het idee ontstond: als de onderneming voldoende cash genereert, kun je blijven lenen. (Immers, geld lenen levert geld op.) In die jaren was er onvoldoende aandacht voor de risico’s. De gevolgen waren direct aan het begin van de crisis zichtbaar. Bedrijven met lage buffers gingen als eerste failliet. Dankzij de economische crisis is het risicobesef hersteld. Daarom verkrijgen bedrijven minder gemakkelijk financiering. Elk bedrijf moet een bepaald minimaal percentage aan eigen vermogen aanhouden om tegenslagen het hoofd te bieden. Wat het juiste percentage eigen vermogen – de juiste solvabiliteit – is, varieert. Als leidraad kan de volgende tabel (Optimale solvabiliteit in verschillende branches) dienen:

  Kritiek Laag Voldoende Optimum Sterk Surplus
Industrie/productie 15% 25% 35% 50% 60% 70%
Bouw 10% 20% 30% 40% 50% 60%
Groothandel 10% 20% 30% 40% 50% 60%
Detailhandel 15% 25% 35% 50% 65% 80%
Automotive B2C 15% 20% 30% 40% 50% 60%
Automotive B2B 15% 25% 35% 50% 60% 70%
Transport en logistiek 10% 20% 30% 40% 50% 60%
Personenvervoer 15% 20% 30% 40% 50% 60%
Horeca en recreatie 15% 25% 35% 50% 60% 70%
Zakelijke dienstverlening 10% 20% 30% 50% 60% 70%
Informatie en communicatie 15% 25% 35% 50% 60% 70%
Vastgoedexploitatie 5% 15% 30% 40% 50% 60%
Landbouw en visserij 10% 20% 35% 50% 65% 80%
Private gezondheidszorg 10% 20% 30% 40% 50% 60%

In de tabel zijn zes klassen vermeld: kritiek, laag, voldoende, optimum, sterk en surplus. De betekenis van deze classificatie is als volgt:

  • Kritiek – Als de solvabiliteit op of onder het kritieke percentage ligt, loopt de continuïteit van de onderneming gevaar. Dit gevaar is nog niet acuut, maar kan wel snel manifest worden. Additioneel vreemd vermogen aantrekken is onverantwoord. Richt je op versterking van het eigen vermogen door resultaatverbetering en winst inhouding. Een versnelde verbetering kun je realiseren door risicodragend vermogen van buiten af aan te trekken: bijvoorbeeld van een investeerder, via een MKB beurs of van familie.
  • Laag – Als de solvabiliteit omstreeks niveau ‘laag’ verkeert, is additioneel geld lenen niet onmogelijk, maar ook niet wenselijk. De primaire aandacht dient uit te gaan naar balansverbetering. Veel bedrijven vragen juist in deze fase extra krediet aan, omdat de ondernemer meent dat de extra financiering de mogelijkheid biedt de gewenste rentabiliteitsverbetering te realiseren. Begrijpelijk, maar er is sprake van verhoogd risico voor zowel ondernemer als financier. Zoek dus bij voorkeur risicodragend kapitaal, bijvoorbeeld door de uitgifte van aandelen of het aantrekken van een achtergestelde lening.
  • Voldoende – Als de solvabiliteit op dit niveau verkeert, zijn de balansverhoudingen gezond. De onderneming heeft voldoende leencapaciteit.
  • Optimum – De verhouding eigen vermogen–vreemd vermogen is optimaal. Met dit solvabiliteitspercentage is er sprake van een gezonde onderneming die voor haar strategie en plannen eenvoudig toegang heeft tot alle kapitaalverstrekkers. In het mkb voldoen helaas maar weinig bedrijven aan deze optimale vermogensverhouding.
  • Sterk – Een solvabiliteit hoger dan het optimum betekent dat de onderneming zich onafhankelijk kan opstellen van alle financiers. Een comfortabele positie.
  • Surplus – Als de solvabiliteit zo groot is dat er een surplus is, heeft de onderneming meer eigen vermogen op de balans dan nodig is. In deze situatie kan men overwegen om geld aan de onderneming te onttrekken en aan de aandeelhouders uit te keren. Te veel eigen geld in de onderneming is niet efficiënt. Herkapitalisatie is het overwegen waard: de onderneming trekt dan een lening aan om extra dividend uit te keren.

In de Nederland bevinden zich veel bedrijven in de categorieën Laag en Voldoende, waar de additionele leencapaciteit van een bedrijf beperkt is. Ondernemers en hun adviseurs kunnen in zo’n situatie de strategische keuze maken geen vreemd vermogen maar extra eigen vermogen aan te trekken. Zéker als er groeiplannen zijn voor de nabije toekomst! Hoe? In het volgende blog gaan wij daar nader op in.

Meer weten over gezond financieren en de actuele mogelijkheden? Schrijf je dan hier in voor de blogs van SMF.

BLOG 28: Eigen vermogen: wat heb je er aan?

By | Blog

Ga je naar de bank of andere geldverstrekker voor een financiering, krijg je te horen: “de verhouding tussen eigen en vreemd vermogen is onvoldoende om nu financiering te verstrekken….”. Wat heb je daar nou aan? Je komt voor een financiering, niet om te horen dat iets niet kan…… Terecht als je dan zegt: “Als de verhouding tussen eigen en vreemd vermogen niet goed is, regel dan eigen vermogen in plaats van een lening”. In praktijk ligt dat net even lastiger. Verstrekkers van “vreemd vermogen” (geleend geld) zijn er te over, verstrekkers van “eigen vermogen” (risicodragend vermogen) zijn er minder en ze zijn minder zichtbaar. Daarom besteden we in dit blog aandacht aan de vragen: wat is eigen vermogen en welke functie heeft het?

Eigen vermogen
Sla er de theorieboekjes op na en je leest: het eigen vermogen van een onderneming is het balanstotaal minus de schulden. Het balanstotaal is de som van alle bezittingen (de activa). Als de som van alle bezittingen groter is dan de som van de schulden, dan is het verschil van die twee je eigen vermogen. Vergelijk het met de privé situatie: je hebt een huis met een waarde van € 300.000 en een hypotheek van € 200.000: het eigen vermogen is dan € 100.000. Als je een hypotheek hebt van meer dan € 300.000 is het eigen vermogen negatief. Bij verkoop van het huis heb je én geen huis meer, maar nog wel schuld. In een onderneming is dat niet anders. Als de omvang van de schulden groter is dan de waarde van de bezittingen (de activa), dan heb je een negatief vermogen. De continuïteit van het bedrijf is daardoor mogelijk in gevaar. Maar ook bedrijven met een positief eigen vermogen kunnen zich in de risicozone bevinden, als de omvang van het eigen vermogen naar het oordeel van de geldverstrekkers onvoldoende is. Dit heeft te maken met de verschillende functies die het eigen vermogen vervult.

Kenmerken en functies van eigen vermogen
De term eigen vermogen hangt rechtstreeks samen met de eigendom van de onderneming. De bezitters van het eigen vermogen zijn de eigenaren van de onderneming. Bij een eenmanszaak is dat de ondernemer, bij een vennootschap onder firma zijn dat de firmanten en bij een BV of NV zijn dat de aandeelhouders. Het eigen vermogen bestaat in de basis uit het ingebrachte kapitaal, plus of min de gerealiseerde winsten of verliezen plus of min de later ingebrachte stortingen of onttrokken gelden/dividenden. Kenmerk van het eigen vermogen is: er rust géén vaste verplichting op: geen renteverplichting, geen aflossingsverplichting. Eigen vermogen is permanent beschikbaar. Hoe meer eigen vermogen, hoe geringer de omvang van het vreemd (geleende) vermogen en dus des te kleiner de vaste verplichtingen voor rente en aflossing. Hierdoor betekent meer eigen vermogen: een lager risico voor vreemd vermogensverstrekkers. Het eigen vermogen is de buffer in de onderneming die het risico van tegenvallers opvangt. Het eigen vermogen is daarmee risicodragend. Toename van het eigen vermogen verlaagt de financieringsdruk in de onderneming en biedt de mogelijkheid om vervolgens aanvullende financieringen aan te trekken. Dit is belangrijk voor bedrijven met groei ambities: groei ambitie vraagt vóóraf voldoende eigen vermogen! Kortom: streef naar een gezonde hoeveelheid eigen vermogen in de onderneming. Lukt het niet (helemaal) om voldoende eigen vermogen aan te trekken? Dan zijn er tussenvormen, zogeheten hybride vermogen.

Hybride vermogen: vreemd vermogen met (een deel van) de functie van eigen vermogen
Hybride financiering is vreemd vermogen met enkele kenmerken van eigen vermogen. De belangrijkste en bekendste vorm is de achtergestelde lening. Een achtergestelde lening is en blijft een lening, dus moet worden terugbetaald én er moet rente op worden betaald. Maar beide verplichtingen (aflossing en rente) zijn bij één of meer andere schuldeisers achtergesteld. Concreet betekent dat: áls de rentabiliteit van de onderneming onvoldoende is om aan alle verplichtingen te voldoen, dan gaan “automatisch” de verstrekkers van de achtergestelde lening in de “wachtstand”, net zo lang tot er weer voldoende rendement wordt gerealiseerd dat ook zij kunnen worden betaald. Voor de verstrekkers van de gewone leningen is dat een veilige gedachte. Zij rekenen de achtergestelde lening daarom, net als eigen vermogen, tot het risicodragende vermogen van een bedrijf. Maar let op: voor hún positie is dat zo, maar voor het bedrijf zelf niet!. Ook een achtergestelde lening is en blijft een lening waarop vroeg of laat én rente én aflossing moet worden betaald. Bedrijfseconomisch is hybride vermogen vreemd vermogen. Hybride vermogen is een goede tijdelijke oplossing om de financieringsmogelijkheden van een bedrijf op te rekken; voor den lange duur biedt zuiver eigen vermogen meer stabiliteit.

In de komende blogs gaan we in op twee vragen: de vraag hoeveel eigen vermogen moet je als ondernemer hebben en de vraag: waar haal je eigen vermogen vandaan?

Geïnteresseerd in de blogs van SMF. Schrijf dan hier in.